(જી.એન.એસ) તા. ૨૮
ટોરોન્ટો/નવી દિલ્હી,
ભારત અને કેનેડા તેમના સંબંધોને “ઉચ્ચ સ્તર” પર લઈ જવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. બંને દેશો એક મહત્વપૂર્ણ વેપાર કરારને આખરી ઓપ આપવા માટે કામ કરી રહ્યા છે ત્યારે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ડિસેમ્બરમાં કેનેડાની મુલાકાત લે તેવી અપેક્ષા છે.
બંને દેશો ‘કોમ્પ્રિહેન્સિવ ઈકોનોમિક પાર્ટનરશિપ એગ્રીમેન્ટ’ (CEPA) અંગે વાટાઘાટો કરી રહ્યા છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને 50 અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાનો છે.
2023માં સર્જાયેલા ગંભીર રાજદ્વારી વિવાદ બાદ નવી દિલ્હી અને ઓટાવા જ્યારે સંબંધોને ફરીથી સુધારવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, તેવા સમયે મોદીની સંભવિત મુલાકાત અને 5 ઓક્ટોબરે વેપાર વાટાઘાટોનો આગામી રાઉન્ડ યોજાવા જઈ રહ્યો છે.
ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે શનિવારે ન્યૂયોર્કમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA) દરમિયાન કેનેડાના વિદેશ મંત્રી અનિતા આનંદ સાથે મુલાકાત કરી હતી.
‘X’ (અગાઉનું ટ્વિટર) પર મુલાકાતનો એક ટૂંકો વીડિયો શેર કરતા જયશંકરે કહ્યું કે વાતચીત ફળદાયી રહી. તેમણે કહ્યું, “કેનેડાના વિદેશ મંત્રી @AnitaAnandMP ને મળવું હંમેશા આનંદદાયક હોય છે… સંબંધોને ઉચ્ચ સ્તર પર લઈ જવાની તૈયારીઓ વચ્ચે આ એક ફળદાયી ચર્ચા હતી.”
શનિવારે UNGAની સામાન્ય ચર્ચા દરમિયાન પોતાના સંબોધનમાં અનિતા આનંદે કેનેડા માટે ભારતનું મહત્વ પણ દર્શાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે કેનેડા પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા માટે એવા ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે જેના પર તેનું નિયંત્રણ છે. આમાં વેપારમાં વિવિધતા લાવવી અને આગામી પાંચ વર્ષમાં 1 ટ્રિલિયન ડોલરનું રોકાણ આકર્ષવાનો સમાવેશ થાય છે.
કેનેડા હવે ઈન્ડો-પેસિફિક, ગલ્ફ ક્ષેત્ર અને લેટિન અમેરિકાના દેશો સાથે નવી તકો શોધી રહ્યું છે. અનિતા આનંદે કહ્યું, “આમાં ભારત અને ચીન જેવી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ સાથે નવી ભાગીદારી સ્થાપિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.”
તેમણે બહુપક્ષીયવાદને મજબૂત કરવા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં સુધારા માટે દબાણ લાવવા અંગે ભારત અને અન્ય દેશો સાથે કેનેડાના સહયોગ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.
આ અઠવાડિયાની શરૂઆતમાં, ભારતે ઓસ્ટ્રેલિયા, બાર્બાડોસ, બ્રાઝિલ, કેનેડા અને કેન્યા સાથે મળીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મુખ્યાલય ખાતે બહુપક્ષીયવાદ પરની પ્રથમ સમિટનું સહ-આયોજન કર્યું હતું.
ડિસેમ્બરમાં મોદીની કેનેડા મુલાકાતની શક્યતા
કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્નીએ અગાઉ કહ્યું હતું કે મોદી ડિસેમ્બરની આસપાસ કેનેડાની મુલાકાત લે તેવી અપેક્ષા છે. મંગળવારે UNGA દરમિયાન પત્રકારો સાથે વાત કરતા કાર્નીએ કહ્યું કે ભારત સાથેની વેપાર વાટાઘાટો સારી પ્રગતિ કરી રહી છે. “અમે ભારત સાથેની અમારી વેપાર વાટાઘાટોમાં સારી પ્રગતિ કરી રહ્યા છીએ. આ સંબંધ અનેક સ્તરોએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે: લોકો વચ્ચેના સંપર્ક, સુરક્ષા તેમજ વેપાર અને આર્થિક સ્તરે,” તેમણે કહ્યું.
કાર્ની મોદીની સંભવિત મુલાકાત અને બંને દેશો વેપાર કરાર સુધી પહોંચવાની કેટલી નજીક છે તે અંગેના પ્રશ્નોના જવાબ આપી રહ્યા હતા.
તેમણે ગયા વર્ષે G20 દરમિયાન ભારત અને કેનેડા દ્વારા “આ વર્ષની G20 બેઠક સુધીમાં વાટાઘાટો પૂર્ણ કરવા” અંગે કરવામાં આવેલી પ્રતિબદ્ધતાને પણ યાદ કરી હતી. જો મોદી ડિસેમ્બરમાં કેનેડાની મુલાકાત લે છે, તો 2015 પછી આ દેશની તેમની પ્રથમ દ્વિપક્ષીય મુલાકાત હશે.
ભારત-કેનેડા વેપાર વાટાઘાટો
ભારત અને કેનેડા CEPA (વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી કરાર) માટે વાટાઘાટોને વેગ આપવા સંમત થયા છે. વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલ અને કેનેડાના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર મંત્રી મનિન્દર સિદ્ધુ વચ્ચે વાટાઘાટો અને બેઠકોના અનેક રાઉન્ડ યોજાયા છે.
ગોયલે અગાઉ કહ્યું હતું કે વાટાઘાટોનો આગામી રાઉન્ડ 5 ઓક્ટોબરથી શરૂ થશે. પ્રસ્તાવિત કરારનો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને વધારીને 50 અબજ ડોલર કરવાનો છે.
રોકાણ પણ આ સંબંધનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. કેનેડિયન પેન્શન ફંડ્સ પહેલેથી જ ભારતના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, પરિવહન નેટવર્ક અને વ્યાવસાયિક રિયલ એસ્ટેટમાં સૌથી મોટા વૈશ્વિક સંસ્થાકીય રોકાણકારોમાં સામેલ છે.
ઔપચારિક વેપાર કરાર આ રોકાણ સંબંધોને વધુ વિસ્તૃત કરી શકે છે. બંને દેશોએ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને આગામી પેઢીની ટેક્નોલોજી માટે જરૂરી સંસાધનો સુરક્ષિત કરવા માટે એક નવી દ્વિપક્ષીય વ્યૂહરચના પણ શરૂ કરી છે.
આ વ્યૂહરચના ચાર ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે: પરમાણુ ઊર્જા, મહત્વપૂર્ણ ખનિજો, સ્વચ્છ ઊર્જા અને સંલગ્ન ક્ષેત્રો. CEPAનો અંતિમ મુસદ્દો હજુ જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. તેથી, કરાર હેઠળ કયા ચોક્કસ ક્ષેત્રો આવરી લેવામાં આવશે તે જાણી શકાયું નથી.
આવા કરારોમાં માત્ર માલસામાન પરની જકાત (ટેરિફ) કરતાં વધુ બાબતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે અને તેમાં સેવાઓ, રોકાણ અને નિયમનકારી સહકારનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે.
વેપારને વેગ આપવાના આ પ્રયાસો એવા સમયે થઈ રહ્યા છે જ્યારે ભારત અને કેનેડા બંને અમેરિકા તરફથી વેપાર અને ટેરિફના દબાણ વચ્ચે તેમના આર્થિક સંબંધોમાં વિવિધતા લાવવા માંગે છે.
બંને દેશો વધુ વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા ઈચ્છે છે અને ચોક્કસ બજારો તથા સપ્લાય ચેઈન પરની તેમની નિર્ભરતા ઘટાડવા માંગે છે.
2023 પછી ભારત-કેનેડા સંબંધોમાં કેવી રીતે બદલાવ આવ્યો
સંબંધો સુધારવાના તાજેતરના પ્રયાસો બંને દેશો વચ્ચેના ગંભીર રાજદ્વારી સંકટ બાદ થઈ રહ્યા છે. કેનેડાના તત્કાલીન વડાપ્રધાન જસ્ટિન ટ્રુડોના કાર્યકાળ દરમિયાન ૨૦૨૩માં બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં ભારે તણાવ આવ્યો હતો.
ટ્રુડોએ જણાવ્યું હતું કે કેનેડાની સુરક્ષા એજન્સીઓ બ્રિટિશ કોલંબિયામાં કેનેડિયન નાગરિક હરદીપ સિંહ નિજ્જરની હત્યા અને ભારતીય સરકારી એજન્ટો વચ્ચે સંભવિત જોડાણ હોવાના આરોપોની તપાસ કરી રહી હતી.
ભારતે આ આરોપને નકારી કાઢ્યો હતો. આ વિવાદને કારણે બંને દેશોએ એકબીજાના રાજદ્વારીઓને હાંકી કાઢ્યા હતા અને પોતાની રાજદ્વારી હાજરી ઘટાડી હતી. માર્ચ ૨૦૨૫માં માર્ક કાર્ની કેનેડાના વડાપ્રધાન બન્યા બાદ સંબંધોમાં સુધારો થવાની શરૂઆત થઈ હતી.
જૂન ૨૦૨૫માં, કાર્ની અને મોદી બંને દેશો વચ્ચે સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે તબક્કાવાર પગલાં લેવા સંમત થયા હતા. ત્યારબાદ હાઈ કમિશનરો (ઉચ્ચાયુક્તો) પરત ફર્યા અને ત્યારપછી અનેક ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠકો યોજાઈ.
જો વડાપ્રધાન મોદી ડિસેમ્બરમાં કેનેડાની મુલાકાત લે છે, તો ૨૦૧૫ પછીની તે દેશની તેમની આ પ્રથમ દ્વિપક્ષીય મુલાકાત હશે. ૨૦૨૫માં કેનેડાના વિદેશ મંત્રી બન્યા ત્યારથી આનંદ પણ જયશંકરને ઘણી વખત મળી ચૂક્યા છે.
આગામી મહત્વનું પગલું ૫ ઓક્ટોબરે યોજાનારી ભારત-કેનેડા વેપાર વાટાઘાટોનો રાઉન્ડ હશે. બંને પક્ષો CEPA વાટાઘાટો પૂર્ણ કરવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યા છે, જેમાં મોદીની ડિસેમ્બરની સંભવિત મુલાકાત આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવા માટેની એક સંભવિત સમયસીમા પૂરી પાડે છે.
બાકી રહેલા મતભેદો તે સમય પહેલાં ઉકેલી શકાય છે કે કેમ, તેના પરથી નક્કી થશે કે વેપાર કરાર વાટાઘાટોના તબક્કામાંથી આગળ વધીને અંતિમ કરારનું સ્વરૂપ લેશે કે નહીં.