(જી.એન.એસ) તા. ૪
જેસલમેર,
અતિ દુર્લભ ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB)ના સંરક્ષણ માટેના એક મહત્ત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોનમાં, કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે રાજસ્થાનના જેસલમેરમાં ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્કના સામ ખાતે બે નર GIB ને કુદરતી વાતાવરણમાં મુક્ત કર્યા હતા. આ પ્રસંગે રાજસ્થાન રાજ્યના વન અને પર્યાવરણ મંત્રી શ્રી સંજય શર્મા, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
X પરની એક પોસ્ટમાં, શ્રી યાદવે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીનો તેમના સતત માર્ગદર્શન, પ્રોત્સાહન અને સહયોગ માટે આભાર માન્યો હતો, જેના લીધે વૈજ્ઞાનિક સમુદાય ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટર્ડ અને અન્ય પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે કામ કરવા માટે સક્ષમ બન્યો છે.
મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ માઇલસ્ટોન એ ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટર્ડને રાજસ્થાનના રણને પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરવા માટે આપણા વૈજ્ઞાનિકો, સંશોધકો અને ગ્રાઉન્ડ સ્ટાફના લગભગ એક દાયકાના અવિરત સમર્પણનું પરિણામ છે.
આ મુક્તિ ભારતના GIB સંરક્ષણ કાર્યક્રમમાં એક સક્ષમ સંરક્ષણ-સંવર્ધન (કન્ઝર્વેશન-બ્રીડિંગ) વસ્તીની સ્થાપના કરવાથી લઈને પ્રજાતિઓને તેના કુદરતી આવાસમાં પુનઃસ્થાપિત કરવા અને વધારવા તરફના એક મહત્વપૂર્ણ સંક્રમણનું પ્રતીક છે. આ મુક્તિ પરથી મળેલા શીખનો ઉપયોગ આગળની મુક્તિઓ માટેના પ્રોટોકોલને ક્રમશઃ સુધારવા માટે કરવામાં આવશે.
બસ્ટર્ડ રિકવરી પ્રોગ્રામ એ પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય, રાજસ્થાન વન વિભાગ અને વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા (WII) નો સંયુક્ત પહેલ છે, જેમાં ઇન્ટરનેશનલ ફંડ ફોર હૌબારા કન્ઝર્વેશનનું ટેકનિકલ સહયોગ અને નેશનલ CAMPA તરફથી નાણાકીય સહયોગ મળેલ છે. આ કાર્યક્રમ સંરક્ષણ સંવર્ધન, આવાસ વ્યવસ્થાપન, જોખમ નિવારણ, આવાસ પુનઃસ્થાપન અને સામુદાયિક ભાગીદારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
સંરક્ષણ-સંવર્ધન કાર્યક્રમે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. સામ અને રામદેવરા ખાતેની GIB સુવિધાઓમાં હાલમાં 97 પક્ષીઓ છે, જેમાંથી 40 કુદરતી રીતે મૂકાયેલા ઇંડામાંથી આવ્યા છે અને 57 કેપ્ટિવિટીમાં ઉછેરવામાં આવ્યા છે. આમાંથી, 86 પક્ષીઓને કેપ્ટિવ પુનરુત્પાદન માટે રાખવામાં આવી રહ્યા છે, જ્યારે 11 ને કુદરતી વાતાવરણમાં મુક્ત કરવા માટે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા છે. આ 11 માંથી, 2 પક્ષીઓને આજે ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્ક ખાતે કુદરતી વાતાવરણમાં મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. કેપ્ટિવ પુનરુત્પાદનના પરિણામે 2025 માં 24 અને 2026 માં 29 જીવંત બચ્ચાં જન્મ્યા હતા.
અભિનવ ‘જમ્પસ્ટાર્ટ’ અભિગમ સહિતના વૈજ્ઞાનિક હસ્તક્ષેપોએ પણ પ્રજાતિઓના પુનરુત્થાનમાં યોગદાન આપ્યું છે. આ અભિગમ હેઠળ, કુદરતી માળાઓમાં મૂકવામાં આવેલા કેપ્ટિવ-લેઇડ ઇંડાને સેવતી માદાઓ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા, જેના પરિણામે રાજસ્થાનમાં 6 અને ગુજરાતમાં 2 બચ્ચાં બહાર આવ્યા હતા.
આ પ્રયાસોને રાજસ્થાન વન વિભાગ દ્વારા આવાસ પુનઃસ્થાપન દ્વારા મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યા છે, જેમાં ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્કની અંદર લગભગ 200 ચોરસ કિલોમીટરના વાડવાળા ઘાસચારાના બિડાણો (એન્ક્લોઝર્સ) ની સ્થાપનાનો સમાવેશ થાય છે. WII દ્વારા લાંબા ગાળાના ટેલિમેટ્રી અભ્યાસોએ આ બિડાણોને પ્રજાતિઓ માટે પ્રાથમિક સંવર્ધન આવાસ તરીકે ઓળખ્યા છે. આ પ્રજાતિના સંરક્ષણના કાર્યો આ હેતુ માટે રચાયેલી નિષ્ણાત સમિતિની ભલામણોના આધારે ભારતના સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદા દ્વારા માર્ગદર્શિત થઈ રહ્યા છે.