(જી.એન.એસ) તા. ૨૬
નવી દિલ્હી,
પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB) સાથે થયેલા ₹૧૩,૦૦૦ કરોડના કૌભાંડના કેસમાં, ફરાર હીરા વેપારી નીરવ મોદી અને તેના કાકા મેહુલ ચોક્સીની પત્નીઓ વિરુદ્ધ ‘ફ્યુજિટિવ ઇકોનોમિક ઓફેન્ડર્સ’ (FEO) એક્ટ હેઠળ કાર્યવાહી શરૂ કરવાનો નિર્ણય એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) એ લીધો છે, તેમ આ ઘટનાક્રમથી વાકેફ લોકોએ જણાવ્યું હતું.
આ પગલાને કારણે તપાસ એજન્સીને કોર્ટમાં દોષિત ઠરવાની રાહ જોયા વિના, ભારત અને વિદેશમાં આવેલી તેમની સંપત્તિ જપ્ત કરવાની સત્તા મળશે.
આર્થિક ગુનાઓની તપાસ કરતી એજન્સી, અમી નીરવ મોદી અને પ્રીતિ ચોક્સી વિરુદ્ધ અલગ-અલગ અરજીઓ દાખલ કરશે. અધિકારીઓના મતે, તેઓ અનુક્રમે અમેરિકા અને બેલ્જિયમમાં રહે છે. તેમને ‘ફ્યુજિટિવ ઇકોનોમિક ઓફેન્ડર’ (આર્થિક ગુના કરીને ફરાર થયેલ વ્યક્તિ) તરીકે જાહેર કરવાથી, EDને તેમની દુનિયામાં ગમે ત્યાં આવેલી સંપત્તિ જપ્ત કરવાની મંજૂરી મળી જશે, ભલે તેઓ કોર્ટમાં દોષિત ઠર્યા ન હોય.
પોતાનું નામ જાહેર ન કરવાની શરતે એક અધિકારીએ જણાવ્યું, “અમે અમી નીરવ મોદી અને પ્રીતિ ચોક્સી વિરુદ્ધ FEOA હેઠળ કાર્યવાહી શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. PNBમાંથી તેમના પતિઓ દ્વારા ગેરકાયદેસર રીતે કઢાવવામાં આવેલા નાણાંને અન્યત્ર ખસેડવામાં (મની લોન્ડરિંગમાં) તેમણે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. અમે ભારત અને વિદેશમાં તેમની માલિકીની સંપત્તિઓની ઓળખ કરીશું અને તેને જપ્ત કરીશું.”
વર્ષ ૨૦૧૮માં અમલમાં આવેલો આ કડક કાયદો, ‘ફ્યુજિટિવ ઇકોનોમિક ઓફેન્ડર’ને ભારતમાં સિવિલ દાવાઓ (દીવાની કાર્યવાહી) ચલાવતા પણ અટકાવે છે. આનો અર્થ એ છે કે, જ્યાં સુધી તેઓ પોતે શારીરિક રીતે ભારતમાં હાજર ન હોય, ત્યાં સુધી તેઓ અહીં કોઈ સિવિલ કેસ દાખલ કરી શકતા નથી કે તેનો બચાવ પણ કરી શકતા નથી.
નીરવ મોદી ૧૯ માર્ચ, ૨૦૧૯થી યુકેની જેલમાં છે. ભારતની વિનંતી પર સ્કોટલેન્ડ યાર્ડે તેની ધરપકડ કરી હતી. તેના પર PNB સાથે ₹૬,૪૯૮ કરોડની છેતરપિંડી કરવાનો આરોપ છે, જે કુલ ₹૧૩,૫૭૮ કરોડના કૌભાંડનો એક ભાગ છે. તેનો કાકા મેહુલ ચોક્સી, જેની ગયા એપ્રિલમાં અટકાયત કરવામાં આવી હતી અને હાલ તે એન્ટવર્પની જેલમાં છે, તેના પર સંકળાયેલા કેસોમાં ₹૭,૦૦૦ કરોડની છેતરપિંડીનો આરોપ છે.
ભારત આ બંને દેશો પાસેથી તેમને પ્રત્યાર્પિત (ભારત પાછા લાવવા) કરાવવાના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે. લંડન અને બ્રસેલ્સમાં ચાલી રહેલી કાનૂની કાર્યવાહી ભારતની તરફેણમાં આગળ વધી છે, પરંતુ તેમને ભારત પાછા મોકલવાનો અંતિમ નિર્ણય સંબંધિત દેશોની સરકારો પર નિર્ભર છે.
નીરવ મોદીને ડિસેમ્બર ૨૦૧૯માં ‘ફ્યુજિટિવ ઇકોનોમિક ઓફેન્ડર’ (FEO) જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે મેહુલ ચોક્સી વિરુદ્ધ મુંબઈની કોર્ટમાં ચાલી રહેલી સમાન કાર્યવાહી હવે તેના અંતિમ તબક્કામાં છે. આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં, ED (એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ) એ મુંબઈની એક અદાલતમાં અરજીઓ દાખલ કરી હતી, જેમાં નીરવ મોદીના ભાઈઓ – નેહલ અને નીશલ મોદી – તથા તેના બે મુખ્ય સહયોગીઓ – આદિત્ય નાણાવટી અને સંદીપ મિસ્ત્રી – ને ૨૦૧૮ના કાયદા હેઠળ ‘આર્થિક ગુનેગાર ભાગેડુ’ જાહેર કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.
સપ્ટેમ્બર મહિનામાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) દ્વારા સંદીપ મિસ્ત્રીને પકડી પાડવામાં આવ્યો હતો અને ભારત પરત મોકલી દેવાયો હતો (deported), ત્યારબાદ સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (CBI) એ તેને કસ્ટડીમાં લીધો હતો.
માર્ચ ૨૦૧૯માં ED દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી ચાર્જશીટ મુજબ, અમી મોદીએ કથિત રીતે એક આંતરરાષ્ટ્રીય બેંક ખાતાનો ઉપયોગ કરીને ૩૦ મિલિયન ડોલરની રકમની હેરફેર કરી હતી. આ રકમ પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB) ની મુંબઈ સ્થિત બ્રેડી હાઉસ શાખા દ્વારા જારી કરાયેલા બનાવટી ‘લેટર્સ ઓફ અન્ડરટેકિંગ’ (LoUs) નો ઉપયોગ કરીને મેળવવામાં આવી હતી અને તેનો ઉપયોગ ન્યૂ યોર્કના સેન્ટ્રલ પાર્ક વિસ્તારમાં મિલકત ખરીદવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.
એક અન્ય અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, અમી મોદી – જે જાન્યુઆરી ૨૦૧૮ના પ્રથમ સપ્તાહમાં નીરવ મોદી અને પરિવારના અન્ય સભ્યો સાથે દેશ છોડી ગઈ હતી – તે એવી કેટલીક કંપનીઓમાં ડિરેક્ટર હતી, જેનો ઉપયોગ કથિત રીતે આ છેતરપિંડીથી મેળવેલી રકમને મની લોન્ડરિંગ (નાણાંની હેરાફેરી) દ્વારા છુપાવવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.
ઓગસ્ટ ૨૦૨૦માં ઇન્ટરપોલે તેની વિરુદ્ધ ‘રેડ નોટિસ’ જારી કરી હતી.
માર્ચ ૨૦૨૨ની ED ચાર્જશીટ મુજબ, પ્રીતિ ચોકસી (જે પ્રીતિ પ્રદ્યોતકુમાર કોઠારી તરીકે પણ ઓળખાય છે) UAE સ્થિત ત્રણ કંપનીઓની ‘અલ્ટીમેટ બેનિફિશિયલ ઓનર’ (વાસ્તવિક લાભાર્થી માલિક) હતી. મેહુલ ચોકસીએ આ કંપનીઓનો ઉપયોગ છેતરપિંડી દ્વારા મેળવેલા ભંડોળને અન્યત્ર ખસેડવા અને ત્યાં જમા કરવા માટે કર્યો હોવાનો આરોપ છે.
ED એ ચાર્જશીટમાં જણાવ્યું છે કે, “પ્રીતિ ચોકસીને સંપૂર્ણ જાણ હતી કે આ કંપનીઓની માલિકી અને નિયંત્રણ તેના પતિ મેહુલ ચોકસી પાસે છે. તેણે UAEમાં કંપનીઓ સ્થાપવામાં અને ત્યાં મિલકતો ખરીદવામાં મેહુલ ચોકસીને મદદ કરી હતી.” તે એન્ટિગુઆ અને બાર્બુડામાં મેહુલ ચોકસી સાથે રહેતી હતી, જ્યાંથી તેઓ ગયા વર્ષે બેલ્જિયમ ભાગી ગયા હતા.