(જી.એન.એસ) તા. ૨૭
ભારતે કહ્યું છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં કોઈપણ એવો સુધારો, જે વીટો (નિષેધાધિકાર) સત્તા વિનાના કાયમી સભ્યોની નવી શ્રેણી ઊભી કરે, તે વાસ્તવમાં આવા સભ્યોને “બીજા દરજ્જાના” (second-class) સભ્યો બનાવી દેશે. આ સાથે, વર્તમાન પાંચ કાયમી સભ્યો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો પર પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખશે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના કાયમી પ્રતિનિધિ, રાજદૂત હરીશ પર્વતનેનીએ જણાવ્યું હતું કે, જ્યાં સુધી વીટો સત્તાની જોગવાઈ અસ્તિત્વમાં છે, ત્યાં સુધી સુધારિત સુરક્ષા પરિષદના તમામ કાયમી સભ્યો પાસે આ સત્તા હોવી જોઈએ. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ન્યાય અને નિષ્પક્ષતા માટે તમામ કાયમી સભ્યો પાસે સમાન અધિકારો અને જવાબદારીઓ હોવી આવશ્યક છે.
પર્વતનેનીએ કહ્યું, “વીટો અંગે ભારતનું વલણ સિદ્ધાંતો પર આધારિત અને સુસ્પષ્ટ છે. અમે ફરીથી સ્પષ્ટ કરીએ છીએ કે જ્યાં સુધી વીટો સત્તા અસ્તિત્વમાં છે, ત્યાં સુધી સુધારિત પરિષદના તમામ કાયમી સભ્યો પાસે તે હોવી જ જોઈએ.”
વીટોના પ્રશ્ન પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાના ‘આંતર-સરકારી વાટાઘાટો’ (IGN) સત્રને સંબોધતા તેમણે દલીલ કરી કે, વીટો સત્તા વિનાના લાંબા ગાળાના સભ્યોની નવી શ્રેણી ઊભી કરવાથી પરિષદના નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાના માળખામાં કોઈ મૂળભૂત ફેરફાર થશે નહીં.
તેમણે કહ્યું કે, આવા સુધારાથી નવા સભ્યો વાસ્તવમાં “બીજા દરજ્જાના” સહભાગી બની જશે, જ્યારે પાંચ કાયમી સભ્યો વચ્ચે સત્તાનું વર્તમાન સંતુલન જળવાઈ રહેશે.
હાલની ૧૫ સભ્યોની સુરક્ષા પરિષદમાં પાંચ કાયમી સભ્યો છે — ચીન, ફ્રાન્સ, રશિયા, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ — જે તમામ પાસે વીટો સત્તા છે. બાકીના ૧૦ સભ્યો બે વર્ષની મુદત માટે ચૂંટાય છે અને તેમની પાસે વીટો સત્તા હોતી નથી.
ભારતે સતત પરિષદમાં કાયમી અને અસ્થાયી (બિન-કાયમી) બંને શ્રેણીઓના વિસ્તરણની હિમાયત કરી છે. ભારતનું માનવું છે કે જો સુધારાઓ માત્ર અસ્થાયી સભ્યોની સંખ્યા વધારવા પર જ કેન્દ્રિત હોય, તો તેનાથી કોઈ સાર્થક પરિવર્તન આવશે નહીં.
૧૯૪૫માં સ્થપાયેલી સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારા માટે સતત માંગણીઓ ઉઠી રહી છે, જેથી તે સમકાલીન ભૌગોલિક-રાજકીય વાસ્તવિકતાઓ અને બદલાતા વૈશ્વિક સત્તા સંતુલનને પ્રતિબિંબિત કરી શકે. નવી દિલ્હીનું માનવું છે કે પરિષદનું વર્તમાન માળખું આજના વિશ્વનું યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ કરતું નથી, અને તેથી ભારતે કાયમી બેઠક મેળવવા માટે આગ્રહ રાખ્યો છે.
આ ઉપરાંત, ભારત ૨૦૨૮-૨૯ના કાર્યકાળ માટે અસ્થાયી (બિન-કાયમી) સભ્યપદ મેળવવાના પ્રયાસો પણ કરી રહ્યું છે. જૂન ૨૦૨૭માં ચૂંટણી યોજાવાની છે, જેમાં એશિયા-પેસિફિક જૂથ માટે ફાળવવામાં આવેલી એકમાત્ર બેઠક માટે ભારત અને તાજિકિસ્તાન વચ્ચે સ્પર્ધા થશે.
ભારત છેલ્લે ૨૦૨૧-૨૨ દરમિયાન કાઉન્સિલમાં સભ્ય હતું, જે તેનો આઠમો કાર્યકાળ હતો. તેના અગાઉના કાર્યકાળો ૧૯૫૦-૫૧, ૧૯૬૭-૬૮, ૧૯૭૨-૭૩, ૧૯૭૭-૭૮, ૧૯૮૪-૮૫, ૧૯૯૧-૯૨ અને ૨૦૧૧-૧૨ હતા.
વીટો (નિષેધાધિકાર) સુધારણાની માંગનો અર્થ શું છે?
ભારતનું વલણ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદને વધુ પ્રતિનિધિત્વપૂર્ણ બનાવવાની તેની માંગને દર્શાવે છે, જેમાં ઉભરતી સત્તાઓ વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં અર્થપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે. નવી દિલ્હીનું તર્ક છે કે જો નવા કાયમી સભ્યોને વીટો સત્તા વિના બેઠકો આપવામાં આવે, તો તેનાથી કાઉન્સિલના સભ્યોની સંખ્યા તો વધશે, પરંતુ તેની મૂળભૂત સત્તા સંરચનામાં કોઈ ફેરફાર થશે નહીં. આ બાબત આ વર્ષની શરૂઆતમાં ભારતમાં યોજાયેલી બ્રિક્સ (BRICS) સમિટ દરમિયાન અપનાવવામાં આવેલા ‘નવી દિલ્હી ઘોષણાપત્ર’માં પણ પ્રતિબિંબિત થઈ હતી.
ભારત માટે, સમાન વીટો અધિકારો હોવા જરૂરી છે, જેથી ભવિષ્યમાં મળનારી કાયમી બેઠક પાસે પણ એટલી જ સત્તા હોય જેટલી હાલની પાંચ સત્તાઓ પાસે છે. આ એક સિદ્ધાંતનો પણ વિષય છે: ભારતનું માનવું છે કે કાયમી સભ્યપદની સાથે સમાન અધિકારો અને જવાબદારીઓ મળવી જોઈએ, નહીં કે કાયમી સભ્યો વચ્ચે કોઈ પદાનુક્રમ (ઉચ્ચ-નીચનો ભેદ) ઉભો કરવામાં આવે.
આ ચર્ચા કાયમી બેઠક મેળવવા માટે ભારત દ્વારા લાંબા સમયથી ચલાવવામાં આવી રહેલા અભિયાનના કેન્દ્રમાં છે. નવી દિલ્હી માને છે કે સુરક્ષા પરિષદે વર્તમાન ભૌગોલિક-રાજકીય વાસ્તવિકતાઓને વધુ સારી રીતે પ્રતિબિંબિત કરવી જોઈએ; જેમાં એવા દેશોના વધતા પ્રભાવનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમનું કાયમી સભ્યપદમાં પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ નથી.