આજનો યુગ એટલે ટેકનોલોજી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો સુવર્ણકાળ. સવારના એલાર્મથી શરૂ કરીને રાત્રે સૂતી વખત સુધી આપણે કોઈને કોઈ ગેજેટ સાથે જોડાયેલા રહીએ છીએ. પરંતુ, આ હાઈ-સ્પીડ ઈન્ટરનેટ અને સ્માર્ટફોનના જમાનામાં એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે: શું આપણે માણસ તરીકેની આપણી મૂળભૂત સંવેદનાઓ ગુમાવી રહ્યા છીએ?
સોશિયલ મીડિયા અને ‘દેખાડા‘ની દુનિયા
એક સમય હતો જ્યારે પડોશમાં કોઈ બીમાર હોય તો આખું ફળિયું વહારે આવતું. આજે સ્થિતિ એવી છે કે પડોશમાં શું ચાલે છે તેની ખબર નથી, પણ સાત સમંદર પાર બેઠેલા અજાણ્યા ઈન્ફ્લુએન્સરના વેકેશનની દરેક વિગત આપણી પાસે હોય છે. સોશિયલ મીડિયા પર ‘લાઈક્સ’ અને ‘કમેન્ટ્સ’ મેળવવાની ઘેલછામાં આપણે અસલી સ્મિત ભૂલીને ફિલ્ટરવાળા ફોટા પાછળ દોડી રહ્યા છીએ.
દુર્ઘટના સમયે મદદ કરવાને બદલે કેમેરો કાઢીને વીડિયો ઉતારવો એ આપણી વિકૃત માનસિકતાનું પ્રતિબિંબ છે. જ્યારે સંવેદનાઓ પિક્સેલમાં કેદ થઈ જાય, ત્યારે માનવતાનું લોહી ઉકળવાને બદલે થીજી જતું હોય તેવું લાગે છે.
સંવાદનું સ્થાન ‘ચેટ‘ એ લીધું
મોબાઈલ ફોને અંતર ઘટાડ્યું છે એ વાત સાચી, પણ નજીક બેઠેલા માણસો વચ્ચેની દીવાલો પણ ઊંચી કરી દીધી છે. ડાઈનિંગ ટેબલ પર હવે વાતો ઓછી અને નોટિફિકેશનના અવાજો વધુ સંભળાય છે. હૃદયના સંવાદનું સ્થાન હવે ઈમોજીસ (Emojis) એ લઈ લીધું છે. દુઃખ વ્યક્ત કરવા માટે માત્ર એક ‘સેડ ફેસ’ મોકલી દેવો પૂરતો માનવામાં આવે છે, પણ સામેની વ્યક્તિની આંખોમાં રહેલી પીડા વાંચવાની ફુરસદ હવે કોઈની પાસે નથી.
યંત્રવત્ જીવનશૈલીની અસરો
આ આંધળી દોટની સીધી અસર આપણા માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પડી રહી છે. મનોચિકિત્સકોના મતે:
- હજારો ફોલોઅર્સ હોવા છતાં લોકો અંદરથી એકલતા અનુભવે છે.
- ધીરજની કમી: બધું જ ‘ઈન્સ્ટન્ટ’ જોઈએ છે, પરિણામે સહનશક્તિ ઘટી રહી છે.
- સરખામણી: બીજાના સુખી દેખાતા જીવન સાથે પોતાની સરખામણી કરીને લોકો ડિપ્રેશનનો ભોગ બની રહ્યા છે.
પરિવર્તન અનિવાર્ય છે
ટેકનોલોજી ખરાબ નથી, પણ તેનો અતિરેક આપણને પથ્થર દિલ બનાવી રહ્યો છે. આપણે એ સમજવાની જરૂર છે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આપણું કામ સરળ બનાવી શકે છે, પણ તે કોઈના આંસુ લૂછી શકતું નથી કે કોઈને હૂંફાળું આલિંગન આપી શકતું નથી.
આપણે શું કરી શકીએ?
૧. ડિજિટલ ડિટોક્સ: દિવસમાં ઓછામાં ઓછો એક કલાક ફોન વગર વિતાવો.
૨. પ્રત્યક્ષ મુલાકાત: ફોન પર વાત કરવાને બદલે રૂબરૂ મળવાનો આગ્રહ રાખો.
૩. પુસ્તક પ્રીતિ: સ્ક્રીન વાંચવાને બદલે પુસ્તકો વાંચો, જે કલ્પનાશક્તિ અને સંવેદના વધારે છે.
નિષ્કર્ષ
જો આપણે સમયસર જાગૃત નહીં થઈએ, તો આવનારી પેઢી કદાચ મશીન જેવી હશે – જેનામાં પ્રોગ્રામિંગ તો હશે પણ પ્રાણ નહીં હોય. ચાલો, આ સ્માર્ટ દુનિયામાં થોડા ‘અનસ્માર્ટ’ બનીને ફરી એકવાર માણસાઈના નાતે એકબીજાને મળીએ, હસીએ અને સાચી સંવેદનાઓ વહેંચીએ. યાદ રાખજો, અંતે તો આપણી સાચી ઓળખ આપણી ભાવનાઓ જ છે, આપણા સ્માર્ટફોન નહીં.